Τρεις πρωθυπουργοί, τρεις δύσκολες εποχές: Τι άφησαν πίσω τους Σημίτης, Σαμαράς και Τσίπρας;

 


Από την υπόσχεση του εκσυγχρονισμού μέχρι τα μνημόνια και το δημοψήφισμα: όταν οι πολιτικές αποφάσεις περνούν από τα κυβερνητικά γραφεία στο πορτοφόλι, στην εργασία και στην καθημερινότητα των πολιτών.

Υπάρχει μια ερώτηση που επανέρχεται συχνά στις συζητήσεις για την πολιτική ιστορία της Ελλάδας: ποιοι πρωθυπουργοί άφησαν το πιο αρνητικό αποτύπωμα στη χώρα;

Οι απαντήσεις διαφέρουν ανάλογα με την ηλικία, τις πολιτικές πεποιθήσεις, τις προσωπικές εμπειρίες και, κυρίως, το τι έζησε ο καθένας. Για έναν συνταξιούχο, μια περίοδος μπορεί να έχει συνδεθεί με την απώλεια εισοδήματος. Για έναν εργαζόμενο, με την ανασφάλεια και τις μειώσεις. Για έναν νέο άνθρωπο, με την αίσθηση ότι οι ευκαιρίες λιγόστεψαν πριν καν ξεκινήσει η επαγγελματική του ζωή.

Στο άρθρο αυτό εξετάζουμε τρεις πρωθυπουργικές περιόδους που εξακολουθούν να προκαλούν έντονες αντιπαραθέσεις: του Κώστα Σημίτη, του Αντώνη Σαμαρά και του Αλέξη Τσίπρα.

Δεν πρόκειται για μια αυθαίρετη βαθμολογία ούτε για μια προσπάθεια να αποδοθούν όλα τα προβλήματα της χώρας σε τρία πρόσωπα. Είναι μια προσπάθεια να εξετάσουμε τι υποσχέθηκαν, ποιες αποφάσεις πήραν, ποιες δυσκολίες αντιμετώπισαν και πώς οι επιλογές τους επηρέασαν την κοινωνία.

Κώστας Σημίτης: Ο εκσυγχρονισμός και οι λογαριασμοί που έμειναν ανοιχτοί

Η περίοδος του Κώστα Σημίτη, από το 1996 έως το 2004, συνδέθηκε με την ευρωπαϊκή πορεία της Ελλάδας, την ένταξη στην ΟΝΕ, τα μεγάλα έργα υποδομών και την προετοιμασία των Ολυμπιακών Αγώνων.

Ήταν μια περίοδος κατά την οποία η χώρα ήθελε να δείξει ότι αφήνει πίσω της παλιές αδυναμίες και αποκτά σύγχρονη ευρωπαϊκή ταυτότητα.

Όμως η εικόνα του εκσυγχρονισμού δεν απαντούσε σε όλα τα ερωτήματα.

Η ένταξη στο ευρώ παρουσιάστηκε ως σημαντικό εθνικό επίτευγμα. Για πολλούς πολίτες, όμως, η καθημερινότητα δεν μετατράπηκε αυτομάτως σε ευημερία. Το κόστος ζωής, η φορολογική επιβάρυνση, οι ανισότητες και η αίσθηση ότι ορισμένοι είχαν πολύ περισσότερες δυνατότητες από άλλους παρέμεναν υπαρκτά ζητήματα.

Παράλληλα, η δημοσιονομική εικόνα της χώρας και η αξιοπιστία των οικονομικών στοιχείων αποτέλεσαν σοβαρό ζήτημα. Οι αναθεωρήσεις των δημοσιονομικών δεδομένων, τόσο πριν όσο και μετά το 2004, ανέδειξαν προβλήματα στη διαχείριση και στην καταγραφή των δημόσιων οικονομικών.

Χρειάζεται, ωστόσο, ακρίβεια: η μεταγενέστερη αποκάλυψη του πραγματικού μεγέθους του ελλείμματος το 2009 δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά σε μία κυβέρνηση. Οι αιτίες της κρίσης συσσωρεύτηκαν σε βάθος χρόνου και αφορούσαν περισσότερες κυβερνητικές περιόδους.

Το ερώτημα για την εποχή Σημίτη: Μπορεί μια χώρα να θεωρείται εκσυγχρονισμένη επειδή πετυχαίνει μεγάλους εθνικούς στόχους, όταν δεν έχει λύσει τις βαθύτερες αδυναμίες της οικονομίας και της δημόσιας διοίκησης;

Για τον πολίτη που προσπαθούσε να δημιουργήσει οικογένεια, να αγοράσει σπίτι ή να εξασφαλίσει μια σταθερή εργασία, η απάντηση δεν βρισκόταν στις επίσημες ανακοινώσεις. Βρισκόταν στο αν μπορούσε πραγματικά να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις του.

Αντώνης Σαμαράς: Κυβερνώντας μέσα στην πιο σκληρή περίοδο της κρίσης

Ο Αντώνης Σαμαράς ανέλαβε την πρωθυπουργία τον Ιούνιο του 2012, σε μια Ελλάδα που είχε ήδη περάσει από βαθιά ύφεση, περικοπές, ανεργία και διαδοχικά προγράμματα οικονομικής προσαρμογής.

Η κυβέρνησή του δεν ξεκίνησε από μια φυσιολογική οικονομική κατάσταση. Ανέλαβε μια χώρα με περιορισμένα περιθώρια κινήσεων, ισχυρές πιέσεις από τους δανειστές και μια κοινωνία εξαντλημένη.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι οι πολιτικές επιλογές της περιόδου δεν πρέπει να αξιολογούνται.

Οι πολίτες βίωναν τη λιτότητα μέσα από συγκεκριμένες καταστάσεις: έναν μισθό που δεν επαρκούσε, έναν συνταξιούχο που έπρεπε να περιορίσει τις ανάγκες του, έναν άνεργο που αναζητούσε δουλειά χωρίς αποτέλεσμα και μια μικρή επιχείρηση που προσπαθούσε να παραμείνει ανοιχτή.

Η ανεργία παρέμεινε σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα, ενώ οι συνέπειες της ύφεσης εξακολουθούσαν να επηρεάζουν νοικοκυριά και επιχειρήσεις.

Υπήρξαν, βέβαια, και εξελίξεις που η κυβέρνηση παρουσίασε ως ενδείξεις σταθεροποίησης. Το 2014 η Ελλάδα επέστρεψε στις αγορές με έκδοση πενταετούς ομολόγου, ενώ η οικονομία εμφάνισε θετικό ρυθμό ανάπτυξης έπειτα από χρόνια ύφεσης.

Αυτές οι εξελίξεις δεν αναιρούν το κοινωνικό κόστος της περιόδου, όπως και το κοινωνικό κόστος δεν ακυρώνει κάθε θετική οικονομική εξέλιξη.

Το μεγάλο πολιτικό ζήτημα ήταν άλλο: πόσο από το βάρος της προσαρμογής μπορούσε να αντέξει ακόμη η κοινωνία;

Γιατί πίσω από κάθε δημοσιονομικό στόχο υπήρχε ένας άνθρωπος που προσπαθούσε να πληρώσει το ενοίκιο, να αγοράσει τρόφιμα, να καλύψει τις ανάγκες των παιδιών του και να μη χάσει την αξιοπρέπειά του.

Το ερώτημα για την εποχή Σαμαρά: Μπορεί μια κυβέρνηση να επικαλείται τη σταθεροποίηση της οικονομίας, όταν μεγάλο μέρος της κοινωνίας εξακολουθεί να αισθάνεται ότι δεν έχει βγει από την κρίση;

Αλέξης Τσίπρας: Η ελπίδα, το δημοψήφισμα και η μεγάλη ανατροπή

Η άνοδος του Αλέξη Τσίπρα στην εξουσία τον Ιανουάριο του 2015 βασίστηκε σε μια ισχυρή πολιτική υπόσχεση: ότι η Ελλάδα μπορούσε να ακολουθήσει διαφορετικό δρόμο απέναντι στη λιτότητα και στους δανειστές.

Για πολλούς πολίτες, η αλλαγή κυβέρνησης δεν ήταν απλώς μια εκλογική επιλογή. Ήταν η προσδοκία ότι κάτι θα άλλαζε στην καθημερινότητά τους.

Η πρώτη περίοδος της διακυβέρνησής του, όμως, εξελίχθηκε σε μια από τις πιο δραματικές στιγμές της μεταπολιτευτικής οικονομικής ιστορίας.

Οι διαπραγματεύσεις με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς οδηγήθηκαν σε αδιέξοδο. Το δημοψήφισμα του Ιουλίου 2015 έφερε την κοινωνία αντιμέτωπη με μια κρίσιμη επιλογή, ενώ ακολούθησαν το κλείσιμο των τραπεζών και οι περιορισμοί στην κίνηση κεφαλαίων.

Ο πολίτης δεν παρακολουθούσε απλώς μια πολιτική διαφωνία στην τηλεόραση. Έπρεπε να σκεφτεί πόσα χρήματα μπορούσε να σηκώσει από την τράπεζα, πώς θα πλήρωνε τις υποχρεώσεις του και τι θα συνέβαινε αν η επιχείρησή του χρειαζόταν συναλλαγές με το εξωτερικό.

Λίγο αργότερα, η κυβέρνηση συμφώνησε σε ένα τρίτο πρόγραμμα οικονομικής προσαρμογής, παρότι είχε προηγηθεί η απόρριψη των προτάσεων των πιστωτών στο δημοψήφισμα.

Αυτή η αντίθεση παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα βασικά σημεία κριτικής προς τον Αλέξη Τσίπρα: η απόσταση ανάμεσα στις προσδοκίες που καλλιεργήθηκαν και στην τελική πολιτική συμφωνία.

Από την άλλη πλευρά, η κυβέρνηση ολοκλήρωσε το τρίτο πρόγραμμα τον Αύγουστο του 2018 και προχώρησε σε ρυθμίσεις για το δημόσιο χρέος. Υπήρξαν επίσης θετικές εξελίξεις στην απασχόληση και στην οικονομική δραστηριότητα, αν και η κοινωνία συνέχιζε να αντιμετωπίζει σημαντικές δυσκολίες.

Το ερώτημα για την εποχή Τσίπρα: Τι αξία έχει μια πολιτική υπόσχεση όταν η πραγματικότητα οδηγεί τελικά σε διαφορετικές αποφάσεις; Και πόσο εύκολα μπορεί να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι η ψήφος τους δεν οδήγησε στο αποτέλεσμα που περίμεναν;

Τρεις διαφορετικές περίοδοι, μια κοινή εμπειρία για τον πολίτη

Ο Σημίτης, ο Σαμαράς και ο Τσίπρας δεν κυβέρνησαν κάτω από τις ίδιες συνθήκες. Δεν αντιμετώπισαν τα ίδια προβλήματα ούτε είχαν τα ίδια περιθώρια επιλογών.

Ο πρώτος συνδέθηκε με τον ευρωπαϊκό εκσυγχρονισμό, αλλά η περίοδός του εξακολουθεί να συζητείται για τις οικονομικές αδυναμίες που δεν αντιμετωπίστηκαν επαρκώς.

Ο δεύτερος κυβέρνησε μέσα στην πιο σκληρή φάση της κρίσης, με τη λιτότητα και την ανεργία να καθορίζουν την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων.

Ο τρίτος ανέλαβε με την υπόσχεση της αλλαγής, αλλά η διαχείριση του 2015 και η τελική συμφωνία με τους πιστωτές άφησαν βαθιά πολιτική και κοινωνική αντιπαράθεση.

Αυτό που συνδέει τις τρεις περιόδους δεν είναι ότι ήταν ίδιες. Είναι ότι κάθε φορά οι προσδοκίες της κοινωνίας συναντούσαν τα όρια της πραγματικής διακυβέρνησης.

Και κάπου εκεί βρίσκεται η ουσία της πολιτικής αξιολόγησης: όχι μόνο στο τι ανακοινώνει ένας πρωθυπουργός, αλλά στο τι αλλάζει πραγματικά στη ζωή των ανθρώπων.

Πώς κρίνεται τελικά ένας πρωθυπουργός;

Δεν αρκεί να εξετάζουμε αν ανέλαβε μια χώρα σε δύσκολη κατάσταση. Πρέπει να εξετάζουμε και τι έκανε για να την αντιμετωπίσει.

Δεν αρκεί να μετράμε μεγάλα έργα, οικονομικούς δείκτες ή διεθνείς συμφωνίες. Πρέπει να βλέπουμε ποιος πλήρωσε το κόστος, ποιος ωφελήθηκε και αν δημιουργήθηκαν προϋποθέσεις για καλύτερη ζωή.

Μια ουσιαστική αξιολόγηση χρειάζεται να εξετάζει:

  • Την κατάσταση της οικονομίας όταν ανέλαβε και όταν παρέδωσε την εξουσία.

  • Την απασχόληση, τους μισθούς και την αγοραστική δύναμη.

  • Την ποιότητα της δημόσιας υγείας και της παιδείας.

  • Τη διαχείριση των δημόσιων οικονομικών και τη διαφάνεια.

  • Την τήρηση των προεκλογικών δεσμεύσεων.

  • Την ικανότητα να αναγνωρίζει τα λάθη και να διορθώνει τις επιλογές του.

Και πάνω απ' όλα, πρέπει να εξετάζει αν η χώρα έγινε πιο ανθεκτική ή αν απλώς μετέφερε τα προβλήματά της στην επόμενη κυβέρνηση.

Το πραγματικό κόστος δεν βρίσκεται μόνο στους αριθμούς

Ας αφήσουμε για λίγο τις πολιτικές αντιπαραθέσεις.

Σκεφτείτε έναν άνθρωπο που εργάζεται καθημερινά, πληρώνει φόρους και ασφαλιστικές εισφορές, προσπαθεί να μεγαλώσει τα παιδιά του και στο τέλος του μήνα κάνει υπολογισμούς για να δει τι μπορεί να αφήσει απλήρωτο.

Σκεφτείτε έναν νέο που αναρωτιέται αν αξίζει να μείνει στην Ελλάδα ή αν πρέπει να αναζητήσει την τύχη του στο εξωτερικό.

Σκεφτείτε έναν ηλικιωμένο που δεν ζητά πολυτέλειες, αλλά να μπορεί να αγοράζει τα φάρμακά του και να καλύπτει τις βασικές του ανάγκες χωρίς να εξαρτάται από τα παιδιά του.

Αυτοί οι άνθρωποι δεν ενδιαφέρονται μόνο για το ποιος κέρδισε μια πολιτική αντιπαράθεση. Θέλουν να ξέρουν αν η ζωή τους έγινε καλύτερη, αν οι θυσίες τους είχαν αποτέλεσμα και αν υπάρχει πραγματική προοπτική για το αύριο.

Εκεί πρέπει να συναντιούνται όλες οι πολιτικές αξιολογήσεις, ανεξάρτητα από κόμματα και παρατάξεις.

Το ερώτημα που μένει

Μπορεί κανείς να χαρακτηρίσει τον Σημίτη, τον Σαμαρά ή τον Τσίπρα ως τον χειρότερο πρωθυπουργό; Αυτό εξαρτάται από τα κριτήρια, τα στοιχεία και την προσωπική πολιτική κρίση του καθενός. Δεν υπάρχει ένας αδιαμφισβήτητος πίνακας που να δίνει την απάντηση.

Υπάρχει, όμως, κάτι που δεν θα έπρεπε να εξαρτάται από κομματικές προτιμήσεις: η υποχρέωση να κρίνουμε κάθε κυβέρνηση με τα ίδια μέτρα και σταθμά.

Να μην ξεχνάμε τα θετικά επειδή δεν συμπαθούμε έναν πολιτικό, αλλά ούτε να διαγράφουμε τα λάθη επειδή ανήκει στον χώρο που υποστηρίζουμε.

Γιατί η χώρα δεν είναι ιδιοκτησία κανενός κόμματος και η καθημερινότητα των πολιτών δεν είναι προεκλογικό σύνθημα.

Ο χειρότερος απολογισμός μιας κυβέρνησης δεν είναι απλώς ότι έχασε την εξουσία. Είναι να παραδώσει στους επόμενους μια κοινωνία με λιγότερη εμπιστοσύνη, λιγότερες δυνατότητες και την ίδια αγωνία για το αύριο. Και η μεγαλύτερη ευθύνη των πολιτών είναι να μην επιτρέψουν σε κανέναν πρωθυπουργό να κρίνεται με διαφορετικούς κανόνες μόνο και μόνο επειδή βρίσκεται στη δική τους πολιτική πλευρά.


Σχόλια