Οι νέοι γυρίζουν την πλάτη στην κάλπη: Λιγότερος φανατισμός ή μεγαλύτερη παραίτηση;

 



Δεν θέλουν να χωρίσουν τον κόσμο σε «δικούς μας» και «εχθρούς». Όμως, όταν απομακρύνονται από την πολιτική, ποιος αποφασίζει για το μέλλον τους;

Υπάρχει μια εικόνα που επαναλαμβάνεται σε πολλές πολιτικές συζητήσεις. Ένας μεγαλύτερος άνθρωπος υπερασπίζεται με πάθος το κόμμα που υποστηρίζει εδώ και δεκαετίες. Ένας νεότερος ακούει, διαφωνεί, σηκώνει τους ώμους και λέει: «Δεν ασχολούμαι. Όλοι τα ίδια είναι».

Για τον πρώτο, η ψήφος μπορεί να αποτελεί καθήκον, οικογενειακή παράδοση ή μέρος της πολιτικής του ταυτότητας. Για τον δεύτερο, μπορεί να είναι μια διαδικασία που έχει χάσει την αξιοπιστία της.

Και κάπου ανάμεσα στους δύο βρίσκεται ένα ερώτημα που αξίζει να συζητήσουμε χωρίς φωνές και εύκολες κατηγορίες: μήπως ένα μέρος της νεότερης γενιάς απομακρύνεται από τον πολιτικό φανατισμό, αλλά μαζί του απομακρύνεται και από τη συμμετοχή;

Δεν είναι όλοι οι νέοι ίδιοι. Άλλοι ενδιαφέρονται έντονα για την πολιτική, άλλοι συμμετέχουν σε κινήματα και δράσεις, άλλοι ψηφίζουν χωρίς να ταυτίζονται με κάποιο κόμμα και άλλοι επιλέγουν την αποχή. Υπάρχουν, επίσης, νέοι που δεν ψηφίζουν για πρακτικούς λόγους, όπως η εργασία, η απόσταση ή άλλες υποχρεώσεις.

Το θέμα, λοιπόν, δεν είναι να κατηγορήσουμε μια ολόκληρη γενιά. Είναι να καταλάβουμε τι συμβαίνει όταν η δυσπιστία απέναντι στην πολιτική μετατρέπεται σε απόσταση από την ίδια τη δημοκρατική διαδικασία.

Όταν η πολιτική παύει να μοιάζει με ποδοσφαιρικό ντέρμπι

Ένα από τα θετικά στοιχεία που μπορεί να διακρίνει κανείς σε μέρος της νεότερης γενιάς είναι η απροθυμία να κληρονομήσει αυτομάτως τις πολιτικές αντιπαλότητες των προηγούμενων γενεών.

Δεν θεωρούν όλοι αυτονόητο ότι πρέπει να υποστηρίζουν το ίδιο κόμμα με τους γονείς τους. Δεν αισθάνονται απαραίτητα την ανάγκη να υπερασπίζονται κάθε δήλωση ενός πολιτικού επειδή κάποτε τον ψήφισαν. Και δεν θέλουν όλοι να μετατρέπουν μια πολιτική διαφωνία σε προσωπική έχθρα.

Αυτό έχει τη σημασία του.

Η πολιτική δεν είναι ποδόσφαιρο. Δεν υπάρχει λόγος να χειροκροτούμε κάθε απόφαση της «δικής μας» πλευράς και να απορρίπτουμε κάθε πρόταση της άλλης, ακόμη κι όταν μπορεί να είναι χρήσιμη.

Ένας πολίτης μπορεί να συμφωνεί με ένα κόμμα σε ένα ζήτημα και να διαφωνεί μαζί του σε πέντε άλλα. Μπορεί να αλλάξει άποψη όταν προκύψουν νέα στοιχεία. Μπορεί να κρίνει έναν πολιτικό από τις πράξεις του και όχι από τις υποσχέσεις του.

Αυτή η ανεξαρτησία σκέψης είναι υγιής. Η δημοκρατία χρειάζεται πολίτες που μπορούν να αμφισβητούν, να συγκρίνουν και να αναθεωρούν.

Υπάρχει, όμως, μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στο να μην είσαι φανατικός και στο να μη σε ενδιαφέρει καθόλου τι αποφασίζεται.

Το πρώτο μπορεί να είναι ένδειξη πολιτικής ωριμότητας. Το δεύτερο μπορεί να εξελιχθεί σε μια σιωπηλή παραίτηση.

«Δεν με εκφράζει κανείς» — και μετά τι;

Ας σκεφτούμε έναν νέο άνθρωπο που εργάζεται καθημερινά, πληρώνει ενοίκιο, βλέπει τις τιμές να ανεβαίνουν και προσπαθεί να οργανώσει το μέλλον του.

Ανοίγει τις ειδήσεις και ακούει για αντιπαραθέσεις, δηλώσεις, υποσχέσεις και κατηγορίες. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης βλέπει ανθρώπους να μαλώνουν για πολιτικά πρόσωπα, συχνά χωρίς να συζητούν καν τις συγκεκριμένες αποφάσεις που επηρεάζουν την καθημερινότητά τους.

Κάποια στιγμή αναρωτιέται: «Εμένα ποιος με εκπροσωπεί;»

Αν δεν βρίσκει απάντηση, μπορεί να αισθανθεί ότι η συμμετοχή του δεν έχει νόημα. Ότι όποιο ψηφοδέλτιο κι αν επιλέξει, η ζωή του θα συνεχίσει να είναι το ίδιο δύσκολη.

Αυτή η απογοήτευση δεν είναι απλώς μια θεωρητική πολιτική θέση. Μπορεί να γεννιέται από πραγματικές εμπειρίες: την αδυναμία να ανεξαρτητοποιηθεί κάποιος οικονομικά, την αβεβαιότητα για την εργασία του, την έλλειψη εμπιστοσύνης στους θεσμούς ή την αίσθηση ότι οι ανάγκες του δεν βρίσκονται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης.

Η έρευνα του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ και της Κάπα Research για την αποχή στις εκλογές του 2023 κατέγραψε έντονη δυσπιστία απέναντι στο πολιτικό σύστημα. Μεταξύ όσων απείχαν συνειδητά, το 58% ανέφερε ως λόγο την αποδοκιμασία του πολιτικού προσωπικού, ενώ το 26% δήλωσε ότι κανένα κόμμα δεν εξέφραζε τις ιδέες του. Δες τα ευρήματα της έρευνας.

Αυτά τα ευρήματα δεν αφορούν αποκλειστικά τους νέους. Δείχνουν, όμως, ένα ευρύτερο πρόβλημα που μπορεί να επηρεάζει και τη δική τους σχέση με την κάλπη: όταν ο πολίτης δεν αισθάνεται ότι εκπροσωπείται, η αποχή μπορεί να μοιάζει με τη μόνη διαθέσιμη απάντηση.

Το ερώτημα είναι αν αυτή η απάντηση οδηγεί τελικά σε αλλαγή ή αν απλώς αφήνει το πρόβλημα άλυτο.

Το καλό της αποστασιοποίησης: Να μη σκέφτεσαι με έτοιμες ταμπέλες

Υπάρχει κάτι θετικό όταν ένας νέος αρνείται να χωρέσει υποχρεωτικά σε μια πολιτική ταυτότητα.

Δεν χρειάζεται να απολογείται για κάθε λάθος ενός κόμματος. Δεν είναι υποχρεωμένος να αναπαράγει απόψεις που άκουγε στο οικογενειακό τραπέζι. Δεν χρειάζεται να θεωρεί εχθρό του κάποιον μόνο και μόνο επειδή ψηφίζει διαφορετικά.

Μπορεί να ακούσει μια άποψη, να την εξετάσει και να αποφασίσει μόνος του. Μπορεί να πει «δεν γνωρίζω αρκετά για αυτό το θέμα» αντί να προσποιηθεί ότι έχει απάντηση για όλα. Μπορεί να αρνηθεί να συμμετάσχει σε έναν καβγά που δεν οδηγεί πουθενά.

Σε μια εποχή όπου οι πολιτικές συζητήσεις συχνά γίνονται ανταγωνισμός εντυπώσεων, η ψυχραιμία είναι πολύτιμη.

Κανένα κόμμα δεν είναι ιδιοκτήτης της αλήθειας. Κανένας πολιτικός δεν δικαιούται λευκή επιταγή. Και κανένας πολίτης δεν γίνεται αυτομάτως λιγότερο πατριώτης, λιγότερο κοινωνικά ευαίσθητος ή λιγότερο δημοκρατικός επειδή δεν ταυτίζεται με μια συγκεκριμένη παράταξη.

Αν οι νέοι απορρίπτουν τον φανατισμό, αυτό μπορεί να είναι μια ευκαιρία για καλύτερο δημόσιο διάλογο.

Αρκεί να μη μπερδέψουμε την ελευθερία από τις κομματικές ταμπέλες με την πλήρη απομάκρυνση από τα κοινά.

Το αρνητικό της αποχής: Κάποιος άλλος θα αποφασίσει

Εδώ βρίσκεται η άλλη πλευρά της ιστορίας.

Ένας νέος μπορεί να πει: «Δεν θα πάω να ψηφίσω. Δεν με ενδιαφέρει ποιος θα βγει».

Όμως οι αποφάσεις που λαμβάνονται από μια κυβέρνηση, ένα κοινοβούλιο ή μια δημοτική αρχή δεν σταματούν να επηρεάζουν τη ζωή του επειδή εκείνος δεν συμμετείχε.

Οι πολιτικές για την κατοικία, την εργασία, την εκπαίδευση, τις μεταφορές, την υγεία και τη φορολογία επηρεάζουν την καθημερινότητα είτε κάποιος ψήφισε είτε όχι.

Ας υποθέσουμε ότι ένας νέος δυσκολεύεται να βρει προσιτό σπίτι. Μπορεί να θεωρεί ότι κανένα κόμμα δεν έχει πειστική λύση και να αποφασίσει να μην ψηφίσει. Η στεγαστική του δυσκολία, όμως, δεν εξαφανίζεται την επόμενη ημέρα των εκλογών.

Το ίδιο ισχύει για έναν εργαζόμενο που θέλει καλύτερες συνθήκες απασχόλησης, για έναν φοιτητή που ενδιαφέρεται για την ποιότητα της εκπαίδευσης ή για έναν κάτοικο μιας περιοχής που χρειάζεται καλύτερες δημόσιες υπηρεσίες.

Η αποχή δεν σημαίνει ότι κάποιος συμφωνεί με όποιο αποτέλεσμα προκύψει. Ούτε σημαίνει ότι όλοι όσοι δεν ψηφίζουν έχουν την ίδια πρόθεση.

Στην πράξη, όμως, η μη συμμετοχή σημαίνει ότι ο συγκεκριμένος πολίτης δεν προσθέτει τη δική του ψήφο στην επιλογή των εκπροσώπων του. Και όσο περισσότεροι άνθρωποι αποσύρονται, τόσο λιγότερο αποτυπώνεται στην κάλπη η προτίμησή τους.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η ψήφος από μόνη της λύνει κάθε πρόβλημα. Σημαίνει ότι η αποχή έχει και αυτή συνέπειες, ακόμη κι όταν επιλέγεται ως διαμαρτυρία.

Η ψήφος δεν είναι συμβόλαιο αιώνιας πίστης

Ένα από τα προβλήματα της πολιτικής κουλτούρας είναι ότι μερικές φορές παρουσιάζει την ψήφο σαν μια μόνιμη δέσμευση.

Σαν να πρέπει, αν επέλεξες ένα κόμμα, να το υπερασπίζεσαι για πάντα. Σαν να σημαίνει η αλλαγή γνώμης ότι εξαπατήθηκες ή ότι πρόδωσες τις ιδέες σου.

Δεν χρειάζεται να λειτουργεί έτσι.

Η ψήφος μπορεί να είναι μια επιλογή με βάση τις διαθέσιμες προτάσεις, τα πρόσωπα, τις προτεραιότητες και τις πληροφορίες μιας συγκεκριμένης περιόδου. Στις επόμενες εκλογές, ο πολίτης μπορεί να αξιολογήσει ξανά την κατάσταση.

Μπορεί να επιβραβεύσει μια πολιτική που θεωρεί επιτυχημένη, να απορρίψει μια επιλογή που τον απογοήτευσε ή να αναζητήσει διαφορετική εκπροσώπηση.

Δεν είναι ανάγκη να βρει το τέλειο κόμμα για να συμμετάσχει. Μπορεί να εξετάσει ποια επιλογή βρίσκεται πιο κοντά στις προτεραιότητές του, ποιες προτάσεις είναι συγκεκριμένες και ποιες δεσμεύσεις μπορούν να ελεγχθούν.

Η πολιτική ωριμότητα δεν απαιτεί τυφλή πίστη. Απαιτεί κρίση, ενημέρωση και την προθυμία να αξιολογείς ξανά τις επιλογές σου.

Δεν αρκεί να πεις στους νέους «πηγαίνετε να ψηφίσετε»

Αν θέλουμε να κατανοήσουμε την αποχή, δεν αρκεί να κατηγορούμε τους νέους ότι είναι αδιάφοροι.

Χρειάζεται να αναρωτηθούμε τι τους κάνει να αισθάνονται ότι δεν έχουν ουσιαστική θέση στη δημόσια ζωή.

Όταν ένας νέος εργάζεται με αβέβαιο ωράριο, μετακινείται μακριά από τον τόπο όπου ψηφίζει ή δυσκολεύεται να βρει χρόνο και χρήματα για τη μετακίνησή του, η συμμετοχή μπορεί να έχει πρακτικά εμπόδια.

Όταν δεν αισθάνεται επαρκώς ενημερωμένος, μπορεί να φοβάται ότι θα κάνει λάθος επιλογή. Όταν ακούει συνεχώς αντιφατικούς ισχυρισμούς, μπορεί να δυσκολεύεται να ξεχωρίσει την τεκμηριωμένη πληροφορία από την πολιτική επικοινωνία.

Και όταν πιστεύει ότι οι αποφάσεις έχουν ήδη ληφθεί χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι ανάγκες του, μπορεί να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η συμμετοχή δεν αξίζει τον κόπο.

Η ευθύνη, επομένως, δεν βρίσκεται μόνο στους πολίτες. Τα κόμματα, οι θεσμοί και οι δημόσιοι φορείς χρειάζεται να δίνουν ουσιαστικές απαντήσεις, να εξηγούν τις προτάσεις τους και να δείχνουν με πράξεις ότι η συμμετοχή των νέων έχει σημασία.

Η εμπιστοσύνη δεν απαιτείται με εντολές. Κερδίζεται με συνέπεια, διαφάνεια και λογοδοσία.

Μπορείς να μην είσαι φανατικός και να είσαι πολιτικά ενεργός

Η συμμετοχή δεν τελειώνει στην κάλπη. Ένας πολίτης μπορεί να ενημερώνεται από διαφορετικές πηγές, να ελέγχει τις υποσχέσεις των πολιτικών, να συμμετέχει σε μια τοπική πρωτοβουλία, να απευθύνεται στον δήμο του ή να υποστηρίζει ένα ζήτημα που θεωρεί σημαντικό.

Μπορεί να διαφωνεί με ένα κόμμα χωρίς να μισεί τους ψηφοφόρους του. Μπορεί να ασκεί κριτική χωρίς να υιοθετεί προσβλητικούς χαρακτηρισμούς. Μπορεί να μην έχει αποφασίσει ποιον θα ψηφίσει, αλλά να αφιερώνει χρόνο για να ενημερωθεί.

Και μπορεί να θεωρεί ότι όλες οι διαθέσιμες επιλογές έχουν αδυναμίες, χωρίς να καταλήγει ότι δεν αξίζει να εξετάσει καμία από αυτές.

Αυτό είναι το σημείο όπου η αποστασιοποίηση μπορεί να μετατραπεί σε κάτι δημιουργικό: όχι σε τυφλή αποδοχή του συστήματος, αλλά σε απαίτηση για καλύτερη εκπροσώπηση.

Δεν χρειάζεται να αγαπάς την πολιτική για να ενδιαφέρεσαι για τις αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή σου. Ούτε να ανήκεις σε μια παράταξη για να έχεις άποψη για την παιδεία, την εργασία, την υγεία ή το μέλλον της περιοχής σου.

Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι αν οι νέοι είναι αριστεροί ή δεξιοί

Ίσως τελικά το πιο ουσιαστικό ερώτημα να μην είναι γιατί οι νέοι δεν ταυτίζονται με τα κόμματα που γνώρισαν οι προηγούμενες γενιές.

Ίσως το ερώτημα να είναι αν αισθάνονται ότι έχουν πραγματική δυνατότητα να επηρεάσουν το μέλλον τους.

Αν μπορούν να εργαστούν και να ζήσουν με αξιοπρέπεια. Αν μπορούν να σχεδιάσουν μια ανεξάρτητη ζωή. Αν οι θεσμοί ακούνε τις ανάγκες τους. Αν οι πολιτικές προτάσεις απαντούν στα προβλήματα που αντιμετωπίζουν ή περιορίζονται σε συνθήματα.

Δεν είναι απαραίτητα κακό να μειώνεται ο φανατισμός. Είναι θετικό να μπορεί κάποιος να σκέφτεται ανεξάρτητα, να αμφισβητεί και να μη θεωρεί τον πολιτικό του αντίπαλο εχθρό.

Αλλά η απογοήτευση δεν πρέπει να μας κάνει να πιστέψουμε ότι η απουσία μας δεν έχει σημασία.

Η δημοκρατία δεν χρειάζεται νέους που χειροκροτούν χωρίς να σκέφτονται. Χρειάζεται νέους που σκέφτονται, αμφισβητούν, ελέγχουν και συμμετέχουν χωρίς να παραδίδουν την κρίση τους σε κανέναν.

Δεν είναι υποχρεωτικό να πιστεύεις ότι ένας πολιτικός θα αλλάξει τα πάντα. Είναι, όμως, σημαντικό να μη θεωρείς δεδομένο ότι τίποτα δεν μπορεί να αλλάξει.

Γιατί όταν γυρίζεις την πλάτη στην πολιτική, η πολιτική δεν γυρίζει απαραίτητα την πλάτη σε εσένα. Οι αποφάσεις συνεχίζουν να λαμβάνονται. Το ερώτημα είναι αν θα έχεις συμμετάσχει στην επιλογή εκείνων που θα τις πάρουν.

Εσύ πώς το βλέπεις; Είναι θετικό ότι πολλοί νέοι απορρίπτουν τον πολιτικό φανατισμό ή πιστεύεις ότι η αποχή τους αφήνει τελικά περισσότερο χώρο σε όσους συμμετέχουν χωρίς να αμφισβητούν τίποτα;

Σχόλια