Υπαλληλικός Κώδικας: Τα δικαιώματα, οι υποχρεώσεις και οι περιορισμοί των δημοσίων υπαλλήλων

 


Ο δημόσιος υπάλληλος δεν έχει μόνο υποχρεώσεις απέναντι στην υπηρεσία του. Έχει και συγκεκριμένα δικαιώματα, τα οποία προστατεύονται από τον νόμο. Παράλληλα, όμως, η ιδιότητα του δημοσίου υπαλλήλου συνεπάγεται ορισμένους περιορισμούς, ιδιαίτερα όταν η προσωπική ή πολιτική δραστηριότητα μπορεί να επηρεάσει την άσκηση των υπηρεσιακών καθηκόντων.

Το βασικό νομοθετικό πλαίσιο είναι ο Ν. 3528/2007, γνωστός ως Υπαλληλικός Κώδικας, με τίτλο «Κύρωση του Κώδικα Κατάστασης Δημοσίων Πολιτικών Διοικητικών Υπαλλήλων και Υπαλλήλων Ν.Π.Δ.Δ.». Ο Κώδικας περιλαμβάνει διατάξεις για τη συμπεριφορά, την εχεμύθεια, την ελευθερία έκφρασης, τη συνδικαλιστική δράση, την άσκηση ιδιωτικού έργου, τη συμμετοχή σε εταιρείες και πολλά ακόμη ζητήματα της υπηρεσιακής ζωής.

Η υπηρεσιακή νομιμότητα είναι βασική υποχρέωση

Το άρθρο 25 αφορά τη νομιμότητα των υπηρεσιακών ενεργειών.

Ο υπάλληλος είναι υπεύθυνος για την εκτέλεση των καθηκόντων του και για τη νομιμότητα των υπηρεσιακών ενεργειών του. Παράλληλα, οφείλει να υπακούει στις διαταγές των προϊσταμένων του, εκτός από τις περιπτώσεις που η διαταγή είναι προδήλως αντισυνταγματική ή παράνομη, οπότε ο Κώδικας προβλέπει συγκεκριμένη διαδικασία αντίδρασης.

Με άλλα λόγια, ο δημόσιος υπάλληλος δεν μπορεί να θεωρεί ότι μια εντολή είναι νόμιμη απλώς και μόνο επειδή προέρχεται από ανώτερο προϊστάμενο.

Εχεμύθεια και προστασία υπηρεσιακών πληροφοριών

Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο είναι η υποχρέωση εχεμύθειας.

Ο υπάλληλος οφείλει να τηρεί εχεμύθεια για απόρρητες πληροφορίες, αλλά και για πληροφορίες που γνωρίζει λόγω της υπηρεσίας του και των οποίων η δημοσιοποίηση δεν συμβιβάζεται με την υπηρεσιακή του ιδιότητα.

Η υποχρέωση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία σήμερα, καθώς η χρήση των κοινωνικών δικτύων μπορεί εύκολα να οδηγήσει στη δημοσιοποίηση υπηρεσιακών πληροφοριών.

Πώς πρέπει να συμπεριφέρεται ένας δημόσιος υπάλληλος;

Το άρθρο 27 προβλέπει ότι ο υπάλληλος πρέπει να συμπεριφέρεται εντός και εκτός υπηρεσίας με τρόπο ώστε να είναι άξιος της κοινής εμπιστοσύνης.

Κατά την άσκηση των καθηκόντων του πρέπει να συμπεριφέρεται με ευπρέπεια στους πολίτες και να τους εξυπηρετεί κατά τη διεκπεραίωση των υποθέσεών τους.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η παράγραφος 3 του άρθρου 27, σύμφωνα με την οποία ο υπάλληλος δεν επιτρέπεται, κατά την άσκηση των καθηκόντων του, να κάνει διακρίσεις υπέρ ή κατά πολιτών εξαιτίας των πολιτικών, φιλοσοφικών ή θρησκευτικών τους πεποιθήσεων.

Αυτό σημαίνει ότι οι προσωπικές πολιτικές απόψεις ενός υπαλλήλου δεν μπορούν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο εξυπηρετεί έναν πολίτη.

Μπορεί ένας δημόσιος υπάλληλος να συμμετέχει σε συνδικαλιστική παράταξη;

Εδώ υπάρχει συχνά σύγχυση.

Το άρθρο 46 του Υπαλληλικού Κώδικα κατοχυρώνει ρητά τη συνδικαλιστική ελευθερία.

Η παράγραφος 1 αναφέρει ότι η συνδικαλιστική ελευθερία και η ανεμπόδιστη άσκηση των σχετικών δικαιωμάτων διασφαλίζονται στους υπαλλήλους.

Ακόμη πιο ξεκάθαρη είναι η παράγραφος 2, σύμφωνα με την οποία:

«Οι υπάλληλοι μπορούν ελεύθερα να ιδρύουν συνδικαλιστικές οργανώσεις, να γίνονται μέλη τους και να ασκούν τα συνδικαλιστικά τους δικαιώματα.»

Επομένως, δεν υπάρχει γενική απαγόρευση συμμετοχής δημοσίου υπαλλήλου σε συνδικαλιστική οργάνωση. Αντίθετα, το δικαίωμα αυτό προστατεύεται ρητά από τον Υπαλληλικό Κώδικα.

Το ίδιο άρθρο αναγνωρίζει και το δικαίωμα απεργίας, σύμφωνα πάντοτε με τις διατάξεις της σχετικής νομοθεσίας.

Και τι γίνεται με τις πολιτικές παρατάξεις;

Εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή στη χρήση του όρου «παράταξη».

Άλλο είναι μια συνδικαλιστική παράταξη μέσα σε ένα σωματείο δημοσίων υπαλλήλων και άλλο μια πολιτική ή κομματική παράταξη.

Ο Υπαλληλικός Κώδικας δεν περιέχει έναν γενικό κανόνα που να λέει ότι «ο δημόσιος υπάλληλος απαγορεύεται να έχει πολιτικές απόψεις ή να συμμετέχει στην πολιτική ζωή».

Αντίθετα, το νομοθετικό πλαίσιο αναγνωρίζει την ελευθερία έκφρασης και τη συμμετοχή των υπαλλήλων στην κοινωνική και πολιτική ζωή, ενώ ταυτόχρονα θέτει περιορισμούς ώστε η πολιτική δραστηριότητα να μην μετατρέπεται σε κατάχρηση της υπηρεσιακής ιδιότητας.

Άρα, η φράση «ο δημόσιος υπάλληλος απαγορεύεται να συμμετέχει σε παράταξη» δεν μπορεί να θεωρηθεί σωστή χωρίς να διευκρινιστεί πρώτα για ποια παράταξη και ποια δραστηριότητα μιλάμε.

Ο δημόσιος υπάλληλος μπορεί να κάνει άλλη δουλειά;

Όχι ελεύθερα.

Ο Υπαλληλικός Κώδικας προβλέπει ειδικό καθεστώς για την άσκηση ιδιωτικού έργου με αμοιβή. Ο υπάλληλος μπορεί, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και μετά από άδεια, να ασκεί ιδιωτικό έργο ή εργασία με αμοιβή, εφόσον αυτή συμβιβάζεται με τα καθήκοντά του και δεν παρεμποδίζει την ομαλή εκτέλεση της υπηρεσίας.

Υπάρχουν επομένως σημαντικοί περιορισμοί στην παράλληλη επαγγελματική δραστηριότητα.

Υπάρχουν περιορισμοί στη συμμετοχή σε εταιρείες;

Ναι.

Το άρθρο 32 προβλέπει ότι ο υπάλληλος υποχρεούται να δηλώνει στην υπηρεσία του τη συμμετοχή του σε νομικά πρόσωπα ιδιωτικού δικαίου, με συγκεκριμένες εξαιρέσεις.

Παράλληλα, υπάρχουν σημαντικές απαγορεύσεις σχετικά με τη συμμετοχή σε εμπορικές εταιρείες, καθώς και περιορισμοί για τη διοίκηση εταιρειών.

Αυτό αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του ότι ο δημόσιος υπάλληλος έχει δικαιώματα, αλλά η υπηρεσιακή του ιδιότητα συνοδεύεται και από ασυμβίβαστα και περιορισμούς.

Η πολιτική άποψη δεν μπορεί να επηρεάζει την υπηρεσία

Μία από τις βασικές αρχές που προκύπτουν από τον Υπαλληλικό Κώδικα είναι ο διαχωρισμός ανάμεσα στην προσωπική ιδιότητα του υπαλλήλου και στην υπηρεσιακή του λειτουργία.

Ένας υπάλληλος μπορεί να έχει τις προσωπικές του πολιτικές απόψεις. Αυτό όμως δεν του επιτρέπει να αντιμετωπίζει διαφορετικά τους πολίτες ανάλογα με το κόμμα, την ιδεολογία ή τις πεποιθήσεις τους.

Η δημόσια υπηρεσία οφείλει να λειτουργεί με βάση τον νόμο και όχι με βάση τις προσωπικές προτιμήσεις του κάθε υπαλλήλου.

Τι πρέπει τελικά να κρατήσουμε;

Ο Ν. 3528/2007 δεν είναι ένας νόμος που απλώς επιβάλλει απαγορεύσεις στους δημοσίους υπαλλήλους. Είναι ένα συνολικό πλαίσιο που καθορίζει τόσο δικαιώματα όσο και υποχρεώσεις.

Μεταξύ άλλων:

  • ο δημόσιος υπάλληλος έχει δικαίωμα συνδικαλιστικής δράσης,

  • μπορεί να συμμετέχει σε συνδικαλιστικές οργανώσεις,

  • προστατεύεται η συνδικαλιστική του ελευθερία,

  • πρέπει να τηρεί την υπηρεσιακή νομιμότητα,

  • οφείλει να τηρεί εχεμύθεια,

  • πρέπει να συμπεριφέρεται με ευπρέπεια στους πολίτες,

  • δεν επιτρέπεται να κάνει διακρίσεις λόγω πολιτικών, φιλοσοφικών ή θρησκευτικών πεποιθήσεων,

  • υπόκειται σε περιορισμούς για ιδιωτική εργασία και συμμετοχή σε εταιρείες.

Το σημαντικότερο είναι ότι δεν πρέπει να συγχέουμε τη συνδικαλιστική παράταξη με την πολιτική παράταξη. Το άρθρο 46 προστατεύει ρητά τη συνδικαλιστική ελευθερία, ενώ για κάθε ειδικό περιορισμό που αφορά συγκεκριμένη κατηγορία υπαλλήλων ή συγκεκριμένη πολιτική δραστηριότητα μπορεί να απαιτείται εξέταση ειδικών διατάξεων.

Ο Υπαλληλικός Κώδικας, επομένως, δεν λέει απλά «τι απαγορεύεται». Καθορίζει τα όρια μέσα στα οποία ο δημόσιος υπάλληλος μπορεί να ασκεί τα δικαιώματά του, χωρίς να παραβιάζει την ουδετερότητα, τη νομιμότητα και τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τη δημόσια υπηρεσία.

Σχόλια